Cấu trúc đô thị của khu đô thị mới được nghiên cứu phát triển trên cơ sở chú trọng đến vị trí tọa lạc hết sức đặc biệt của khu dự án. Ý tưởng thiết kế dự án chú trọng đến chất lượng môi trường, xã hội và giá trị cảnh quan của khu vực nhằm hình thành một môi trường sống và làm việc đặc trưng và đáng nhớ ở Việt Nam, với cảm quan đặc trưng về cảnh quan, mỹ quan và văn hóa chỉ có thể tìm thấy tại duy nhất nơi này ở khu vực Đông Nam Á.

Một chiến lược sinh thái

Hệ thống giao thông thủy và kênh rạch hiện hữu, các vùng đất thấp trũng, các khu vực đất cao đặc trưng và thảm thực vật đa dạng sẵn có tại Thủ Thiêm cùng kết hợp tạo thành một vùng sinh thái đặc trưng cho miền Nam Việt Nam nói chung và Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng. Khu trung tâm đô thị mới tại Thủ Thiêm sẽ gắn kết hệ thống cảnh quan tự nhiên vào một cấu trúc “đồng bằng đô thị”, kết hợp các điều kiện “ẩm ướt” của vùng đồng bằng châu thổ như là một phần trong phát triển đô thị, thay vì tìm cách triệt tiêu điều kiện tự nhiên đó. Một vài khu đất cụ thể sẽ được nâng nền lên một ít so với độ cao đảm bảo không bị ngập úng (+2,5 mét) để đầu tư phát triển, trong khi các khu vực đất cao hơn mực nước úng ngập sẽ được giữ làm “mảng xanh” để phục vụ tiêu thoát nước mưa. Cụ thể, phần phía nam khu dự án (cũng là phần thấp nhất) chủ yếu sẽ được giữ nguyên không đầu tư phát triển với mặt đường được nâng cao hơn một ít và lối đi bộ treo cao bằng gỗ. Một khu rừng đước được phục hồi sẽ giúp lọc không khí và nước, chống xói mòn và bảo vệ bờ kênh rạch. 

Trong khu trung tâm đô thị, các kênh rạch đô thị mới hình thành và các kênh rạch tự nhiên được nắn chỉnh dòng sẽ trở thành các hành lang sinh thái, giúp phân tán nước và vô hiệu hóa các mức triều cường, các trận ngập theo mùa và các đỉnh ngập úng có chu kỳ lặp 50 và 100 năm. Thủ Thiêm được quy hoạch để trở thành một “hệ thống mở”, không có các con đập hay cống ngăn các dòng chảy vào bán đảo. Do nước từ sông Sài Gòn thâm nhập toàn bán đảo, chảy theo hướng từ bắc xuống nam qua các kênh rạch và hồ của Thủ Thiêm, nước sông sẽ được lọc và tách bẩn bằng các hệ thống xử lý tự nhiên trước khi hợp lưu với sông theo mép bờ nam của bán đảo. Thành phố cũng đang đề xuất xây dựng một trạm xử lý nước thải ở Thủ Thiêm để cải thiện chất lượng nước mưa và nước thải trước khi thải ra sông rạch.

Định hướng phát triển Không gian công cộng và Khách bộ hành

Một mạng lưới không gian công cộng đa dạng được phát triển dàn trải khắp trung tâm đô thị mới Thủ Thiêm gồm các công viên khu vực, công viên dọc bờ sông, kênh rạch tự nhiên và kênh rạch trong đô thị, cùng một hệ thống lối đi lót ván xuyên khu vực đồng bằng hiện hữu. Do điều kiện khí hậu nóng ẩm đặc trưng của miền Nam Việt Nam và sở thích được ở ngoài trời của người dân vào mùa nóng, quan điểm phát triển “phòng khách ngoài trời” được thể hiện trên toàn khu Thủ Thiêm.

Trải dài trên một khu vực rộng khoảng 800 mét từ sông Sài Gòn đến hồ Trung tâm ở phía trong là Quảng trường Trung tâm. Quảng trường được thiết kế làm điểm đến và nơi gặp gỡ vui chơi chủ đạo của Thành phố Hồ Chí Minh, nơi có thể đón nhận hàng chục nghìn người trong các dịp lễ và hội hè diễn ra hàng năm. Quảng trường là điểm kết của một cầu đi bộ, vốn là điểm nhấn cảnh quan mới được xây dựng nối trực tiếp từ Thủ Thiêm sang thành phố hiện hữu qua sông Sài Gòn.

Với quy mô diện tích 75ha, Hồ Trung tâm được quy hoạch làm yếu tố cảnh quan trung tâm của Thủ Thiêm, góp phần làm tăng giá trị cho các khu đất phía trong. Với khả năng thích ứng với các dao động mực nước của sông Sài Gòn, Hồ Trung tâm còn là nơi phát triển một công viên công cộng chính và là “bờ” bên trong của Thủ Thiêm, dọc theo đó có thể tiến hành các hoạt động phát triển đô thị. Các khu đất đối diện Hồ Trung tâm sẽ trở thành các khu vực vô giá thích hợp cho nhiều loại hình sử dụng đất đa dạng. Khu công viên công cộng chính với một nhà hát ngoài trời sẽ được xây dựng phía sau Viện Bảo tàng , vốn có vị trí tọa lạc bên bờ hồ Trung tâm mới.

Công viên bờ sông là một khu công viên công cộng có cảnh quan ngoạn mục mới hình thành dọc bờ đông sông Sài Gòn, phục vụ cho toàn Thành phố Hồ Chí Minh. Đối với khu trung tâm Thủ Thiêm, công viên bờ sông giữ vai trò là “cánh cửa trước” mở ra sông, kết nối Trung tâm hội nghị ở phía bắc với Sân vận động và Nhà thi đấu ở phía nam. Tại vị trí tâm của vòng cung cực lớn này, Công viên bờ sông giao cắt với Quảng trường Trung tâm tại cầu đi bộ. Cả Trung tâm hội nghị và Sân vận động đều chỉ cách Quảng trường Trung tâm 10 phút đi bộ.

Các công viên dọc bờ sông và công viên khu vực được phân bố khắp các khu dân cư ở phía Bắc, Nam và Đông của Thủ Thiêm. Tọa lạc tại trung tâm của mỗi khu vực và gần các khu dân cư, các công viên này bao gồm các khu vực đi bộ thư giãn, đồng thời có các khu vực tập thể dục và vui chơi giải trí. Không gian nước công cộng bao gồm ba hệ thống Kênh rạch đô thị ở khu vực phía bắc của đồ án Quy hoạch. Các hệ thống kênh rạch này chạy dài đến Hồ Trung tâm, giúp kiểm soát và phân tán dòng chảy từ sông Sài Gòn, đồng thời dọc theo hai bờ kênh rạch là các hàng cây xanh quyến rũ và các lối đi có hệ thống đèn chiếu sáng.

Mạng lưới giao thông

Đại lộ Đông Tây với nhiều làn đường, dải phân cách có trồng cây xanh và có cả không gian đỗ xe trên đường giúp thể hiện rõ Thủ Thiêm là nơi dành cho người dân và khách bộ hành, không dành cho xe hơi và xe tải lưu thông xuyên khu vực; xe hơi và xe tải sẽ được phân luồng theo các xa lộ liên vùng để đi vòng qua Thủ Thiêm. Quan điểm phát triển Đại lộ Đông Tây là bước cải tiến từ một đề xuất trước đây của thành phố về một Xa lộ Đông Tây chạy xuyên qua bán đảo, kết nối với đường ngầm mới vượt sông Sài Gòn.

Dọc đại lộ Đông Tây là sự kết hợp hỗn hợp các chức năng sử dụng đất bao gồm công trình văn hóa, công trình dân dụng, các cơ quan - tổ chức, các công trình nhà ở với hệ thống vỉa hè rộng thoáng. Một tháp truyền hình cao 300m được đề xuất xây dựng tại điểm cuối trục phía tây dọc đại lộ Đông Tây để hình thành điểm nhấn cho cảnh quan đường chân trời Thủ Thiêm.

Các tuyến giao thông nội vùng và giao thông liên vùng kết nối đến các quận và các khu vực phát triển kế cận giúp kết nối hai bờ sông thành một khu vực liên hoàn. Mạng lưới gồm các đường cấp I, cấp II và cấp III của Thủ Thiêm kết nối với hệ thống giao thông liên vùng của Thành phố Hồ Chí Minh giúp đảm bảo điều kiện giao thông thông suốt cho xe gắn máy và xe đạp lưu thông đối nội. Một mạng lưới giao thông công cộng hoàn chỉnh với hệ thống tàu điện ngầm, xe buýt, giao thông thủy giúp củng cố hơn nữa kết nối về mặt giao thông giữa khu Thủ Thiêm và khu lõi trung tâm đô thị hiện hữu. Mỗi tiểu khu của Thủ Thiêm cách các tuyến giao thông công cộng chỉ 5 phút đi bộ.

Hệ thống tàu điện ngầm sẽ có các ga đặt tại Quảng trường Trung tâm, Bảo tàng và Viện đại học nằm dọc theo Đại lộ Đông Tây. Một hệ thống phà mở rộng trên sông Sài Gòn cùng hệ thống taxi thủy mới mở trên các tuyến kênh sẽ phục vụ kết nối đến các công trình và khu vực trọng điểm khác.

The East/West Boulevard accommodates a mixed-use environment of cultural, civic, institutional, and residential buildings with generous sidewalks. A 300-meter high Television Tower, proposed as an iconic element in the Thu Thiem skyline, terminates the west axis along the East/West Boulevard.

Kết nối với diện tích Mặt nước và Thành phố hiện hữu

Thủ Thiêm được thiên nhiên ưu đãi với dải đất khoảng 10km  đối diện sông Sài Gòn. Trong suốt nhiều năm, sông Sài Gòn chỉ được xem là “cửa sau” và là ranh phát triển của thành phố; dọc bờ sông là các hạng mục công trình cảng công nghiệp và được khai thác chủ yếu phục vụ cho thương mại và giao thông. Khi khu đô thị mới hình thành và phát triển, quan điểm về sông Sài Gòn đã thay đổi. Sông Sài Gòn sẽ biến thành một yếu tố cảnh quan và môi trường quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng môi trường sống và môi trường đô thị. Thành phố Hồ Chí Minh sẽ trở thành một thành phố bên bờ sông, với một diện mạo vĩnh hằng của một đại đô thị mang tầm quốc tế.

Phương án thiết kế đô thị tổng thể cho khu Thủ Thiêm chịu ảnh hưởng từ hình dáng uốn khúc của sông Sài Gòn tại vị trí này. Hình dạng vòng cung lưỡi liềm của các công viên dọc bờ sông và “Đại lộ Vòng cung” ở bên trong cũng chịu ảnh hưởng từ hình dạng của sông. Với mật độ phát triển dày đặc nhất, khu lõi trung tâm Thủ Thiêm có vị trí đối diện trực tiếp với trung tâm hiện hữu của Thành phố Hồ Chí Minh.

Các kết nối về mặt cảnh quan và giao thông sẽ được chú trọng thiết lập giữa trung tâm đô thị hiện hữu của thành phố đến các khu dân cư của Thủ Thiêm và các công trình trọng điểm khác như Trung tâm Hội nghị, Sân vận động và Nhà thi đấu, Hồ Trung tâm. Cầu đi bộ kết nối Công trường Mê Linh thuộc trung tâm đô thị hiện hữu ở bờ tây với Quảng trường Trung tâm. Tuyến kết nối này sẽ xác lập một liên kết bền vững giữa lõi trung tâm đô thị hiện hữu của thành phố, khu đô thị mới, Công viên Trung tâm và Viện bảo tàng dự kiến, tạo thành một cấu trúc đô thị thống nhất. 

Cấu trúc đô thị tinh gọn và mật độ cao

Phát triển với cấu trúc tinh gọn là một mục tiêu chính yếu trong quá trình quy hoạch bán đảo nhằm giảm thiểu yêu cầu khối lượng công việc đào đắp/san lấp và xây dựng mở rộng mạng lưới hạ tầng. Các khu vực phát triển với mật độ cao nhất tập trung trên nền đất cao nhất của khu dự án, trong khi đó các khu đất thấp hơn chỉ được đầu tư phát triển có chọn lọc. Các hình thức phát triển mật độ vừa và cao trong khu lõi trung tâm được bố trí dọc Đại lộ Vòng cung, tạo thành “điểm nhấn” cảnh quan với các tòa nhà cao nhất khu Thủ Thiêm, khoảng 40-60 tầng. Mật độ cao và cấu trúc nén gọn của khu vực này – với nhiều tuyến kết nối vững chắc – sẽ góp phần tạo điều kiện phát triển môi trường không gian ưu tiên khách bộ hành.

Các khu dân cư phía đông bắc và khu đa chức năng dọc đại lộ Đông Tây sẽ mang lại nhiều cơ hội đầu tư phát triển mật độ vừa và thấp để làm điểm đối trọng với khu vực lõi trung tâm mật độ cao. Tầng cao xây dựng sẽ cao nhất ở khu lõi trung tâm và thấp dần sang hai bên, đồng thời thấp dần khi đi theo hướng đông vào các khu bên trong của Thủ Thiêm.

Ngược lại, phần phía Nam của Thủ Thiêm có cao trình đất thấp nhất so với toàn bán đảo và cũng là khu vực ít được đầu tư phát triển nhất. Được kết nối bằng một tuyến đường cong treo cao bên trên các hệ thống kênh rạch tự nhiên và hệ thực vật nhằm đảm bảo lưu thông dòng chảy thông suốt từ bắc xuống nam khu đất, các khu vực đầu tư phát triển có chọn lọc sẽ được hình thành để phát triển các công trình nhạy cảm như trung tâm nghiên cứu thực vật học và khu resort sinh thái. Một hệ thống lối đi lót ván sẽ hình thành để kết nối các khu vực phát triển với nhau và là các lối đi dạo thưởng ngoạn phong cảnh dọc sông Sài Gòn.